Buod
Sa ilalim ng pintuan ng libingan sa San Diego, tatlong anino ang marahang nag-uusap. Itinatago ng madilim na langit ang buwan, at winawalis ng malamig na hangin ang mga tuyong dahon sa makipot na landas. Itinanong ng isa kung nakausap na nito si Elias. Hindi pa raw, ngunit inaasahan niyang makakampi nila ito dahil iniligtas ni Ibarra ang buhay nito. Sinabi ng unang tinig na kaya siya pumayag ay dahil ipinagamot ni Ibarra ang kanyang asawa sa Maynila. Siya ang gagawa sa kumbento, at ang isa naman ang gagawa sa kwartel upang ipaghiganti ang kanilang ama. Limang katao ang tiyak na kasama, ngunit sinabi ng alila ni Ibarra na dalawampu raw sila. Nang itanong kung ano ang mangyayari kung mabigo sila, tumahimik silang lahat.
Sa pagitan ng dilim at liwanag ay nakita ang isang aninong papalapit na marahan, sumusunod sa bakod at panay ang lingon. May sumusunod na isa pang anino, mas malaki at mas madilim, at tuwing hihinto ang una ay tila lamunin ito ng lupa sa bilis ng pagkawala. "Sinusundan ako!" bulong ng nauunang anino. Naisip naman ng pangalawang anino na baka may masamang binabalak ang dalawang magkapatid kaya inilihim sa kanya. Nang makarating ang nauunang anino sa pintuan, lumapit ang tatlo. Nagpasabi itong maghiwa-hiwalay sila dahil sinusundan siya. Tatanggapin nila ang mga sandata kinabukasan at gagawin ang paglusob pagkalipas ng gabi, at ang sigaw ay "Mabuhay si Don Crisostomo!" Tumakbo ang tatlo sa likod ng pader, at nagtago ang bagong dating sa loob ng pintuan.
Dumating ang pangalawang anino na maingat at huminto upang tumingin-tingin. Dahil nagsimulang umambon, sumilong siya sa ilalim ng pintuan at nabangga ang nakatagong anino. Nagtanungan sila kung sino ang isa't isa, at itinanong ng isa kung ano ang hinihintay nila roon. Sinabi ng isa na hinihintay niyang tumugtog ang alas otso upang makipagsugal sa mga patay dahil ibig niyang manalo ng salapi, at ganoon din raw ang dahilan ng isa. May dala raw baraha ang una, at sa unang tugtog ng kampana ay maglalagay siya ng baraha para sa mga patay, at ang mga barahang gumagalaw ay ang baraha ng mga patay. Wala raw dalang baraha ang isa, ngunit hinihintay niyang ang mga patay naman ang maglalagay ng baraha para sa kanya.
Sinabi ng isa na hindi tumataya ang mga patay kapag higit sa isa ang buhay, at dalawa silang naroon. Kaya nagpasyahan nilang magsugal na lamang silang dalawa, at ang matalo ang umalis. Pumasok sila at naupo sa isang baunang bato. Kinuha ng pandak ang baraha sa kanyang salakot, at nagsindi ng posporo ang isa. Sa liwanag ay hindi nila nagkakilala: ang matangkad at makapal ang tinig ay si Elias, at ang pandak na may pilat sa pisngi ay si Lucas. Inalis ni Lucas ang mga butong nakapatong sa bato at nag-andar ng isang alas at isang kabayo. "Sa kabayo!" ani Elias, at nilagyan ng isang buto ng tadyang. "Juego!" ani Lucas, at lumabas ang isang alas. Natalo si Elias, at umalis na walang sinabi.
Nang tumugtog ang alas otso ay hindi inanyayahan ni Lucas ang mga patay na makipagsugal, kundi nagpugay, bumulong ng panalangin, at nagkrus nang buong kataimtiman. Nagpatuloy ang ambon sa buong magdamag. Nang alas nuebe ay madilim na ang mga daan, at bahagya na lamang nakapagbibigay-liwanag ang mga farol na langis. Dalawang gwardya sibil ang naglalakad malapit sa simbahan. Nagrereklamo ang isang may puntong Bisaya na wala silang mahuling sacristan na gagawa sa kulungan ng manok ng Alperes. Sinabi ng kasama na nasa bayan si Elias, at ang makahuli sa kanya ay maliligtas sa palo sa loob ng tatlong buwan.
Sinabi ng mga gwardya ang mga tanda ni Elias: matangkad ayon sa Alperes ngunit katamtaman ayon kay Padre Damaso, kayumanggi ang kulay, itim ang mga mata, ordinaryo ang ilong, walang balbas, itim ang buhok, at nakasuot ng itim. Nang mapadaan si Lucas ay hinuli siya ng mga gwardya. Napansin nilang hindi sinabi ng Alperes na may pilat ito. Sumagot si Lucas na hindi niya kilala si Elias, at nang sabihin sa kanyang katamtaman din ang kanyang taas, hindi pa rin umamin si Lucas, kaya pinalayas nila siya nang may tulak. Itinanong ng Tagalog sa Bisaya kung bakit matangkad si Elias sa Alperes at katamtaman sa kura. Sinabi niyang dahil nakabaon sa pusali ang Alperes nang makita ito, at nakatayo naman ang kura, at idinagdag na dati siyang kontrabandista. Ngunit isa pang anino ang hinarang nila, at ito na ang tunay na si Elias. Sinabi ni Elias na hinahanap niya ang isang lalaking humampas sa kanyang kapatid, na may pilat sa mukha at nagngangalang Elias. Nagtinginan ang dalawang gwardya at nagtakbuhan patungo sa simbahan.
Mahahalagang Tagpo
- Nagpulong ang tatlong anino sa libingan at pinag-usapan ang paglusob.
- Ibinalita ng alila ni Ibarra na dadalawampu na ang kalahok sa pag-aalsa.
- Sumigaw ng "Mabuhay si Don Crisostomo!" ang bagong dating na anino.
- Nagkaharap sina Elias at Lucas sa isang sugal sa ibabaw ng puntod, at natalo si Elias.
Mga Tauhan sa Kabanatang Ito
- Elias ay lihim na nakipagpulong sa mga kababayan at natalo sa sugal sa puntod.
- Lucas ay lalaking may pilat sa mukha na kausap at katunggali ni Elias sa sugal.
Talasalitaan
| Salita | Kahulugan |
|---|---|
| anino | dilim na anyo ng tao; sa akda, taong lihim na kumikilos |
| puntod | nitso o libingan |
| kwartel | himpilan ng mga sundalo o guwardiya sibil |
| lulusubin | sasalakayin nang biglaan |
| sinusubaybayan | pinagmamasdan o sinusundan |
| baraha | kard na ginagamit sa sugal |
| kadiliman | kalagayang walang liwanag; nagtatakip sa lihim |
Mga Tanong sa Pagsusuri
- Ano ang pinag-usapan ng mga anino sa libingan?
- Bakit sumama ang unang anino sa pag-aalsa?
- Ano ang simbolikong kahulugan ng sugal sa ibabaw ng puntod?
- Bakit mahalaga ang pagkakaharap nina Elias at Lucas sa kabanatang ito?