Noli Me Tangere Kabanata 63Noche Buena

Buod

Sa libis ng isang bundok malapit sa umaalulong na batis, may dampang gawa sa balu-baluktot na sanga ng kahoy at natatakpan ng kogon. Adorno ito ng mga sungay ng usa at bungo ng baboy-damo, at doon nakatira ang isang mag-anak na nabubuhay sa pangangaso at pangangahoy. Nagwawalis ang lolo ng mga walis mula sa hibla ng palma, naghahanda ng mga itlog, kalamansi, at gulay ang isang dalaga, at naglalaro ang dalawang bata. Nakaupo sa isang putol na puno si Basilio, na maputla at may sugat sa paa. Nangako ang mga bata na ipapainom nila siya ng dugo ng usa kapag gumaling na siya.

Nang itanong ng lolo kung ano ang gusto niya, sinabi ni Basilio na mahigit isang buwan na siyang may sakit at dalawang buwan na mula nang matagpuan siyang walang malay at puno ng sugat. Ibig niyang pumunta sa bayan upang hanapin ang kanyang ina at kapatid dahil Pasko kinabukasan, at baka iniisip na ng kanyang ina na patay na siya. Naluha ang lolo at pinayagan itong umalis; sasamahan siya ng apo nitong si Lucia hanggang sa pinakamalapit na bayan, at binigyan siya ng pinatuyong karne bilang regalo sa kanyang ina. Nagpaalam si Basilio sa mga bata at nangakong ibabalik ang kanyang kapatid.

Noche Buena noon sa San Diego at malungkot ang buong bayan. Sa bahay ni Kapitan Basilio ay nakatayo sa rehas sina Kapitan Basilio at Don Filipo, at sa kabilang bintana sina Sinang, Victoria, at ang magandang si Iday. Dumaan sa rehas si Sisa na nanlilisik ang mga mata at magulo ang buhok. Sinabi ni Kapitan Basilio na pinalayas siya ng manggagamot dahil sa takot na mapagbintangang kaibigan siya ni Don Crisostomo, kaya muli siyang nagpagala-gala. Ibinalita rin niyang natagpuang patay ang sakristan mayor na nakabitin sa sariling tahilan, at namatay rin ang matandang Pilosopo Tasyo na inilibing sa sementeryo ng mga Intsik at sinunog ng mga banal ang kanyang mga aklat. Sinabi naman ni Victoria na kung wala lamang si Linares ay bibitayin si Kapitan Tiago, kaya wala nang magagawa si Maria Clara.

Nang makarating si Basilio sa kanilang bahay ay wasak na ito at wala na ang kanyang ina. Nalaman niyang nabaliw ito at nagpagala-gala sa bayan, ngunit walang balita tungkol kay Crispin. Sinundan niya ang tinig nito hanggang sa harap ng bahay ng bagong alperes, kung saan umaawit ito habang nakatitig sa buwan. Nang ipakuha siya ng isang babaeng nasa bintana sa sentinelang kawal, tumakas si Sisa, at hinabol siya ni Basilio. Pinukol siya ng bato sa ulo ng isang babae na akalang pinahihirapan niya ang baliw, ngunit hindi siya tumigil.

Sa labas ng bayan ay nagsimulang bumagal si Sisa, ngunit malayo pa rin ang agwat nila, at sa tuwing sisigaw ng "Inay!" si Basilio ay muling tumatakas ang baliw. Dumaan sila sa bukirin at gubat ng pamilyang Ibarra at tumawid sa batis. Pumasok si Sisa sa makapal na kasukalan at sa pintuang-kahoy na nagbubukas sa libingan ng matandang Kastila sa paanan ng balete. Hinadlangan niya ang pintuan at hindi ito maipuwang ni Basilio. Umakyat siya sa sanga ng balete na nakasalubong sa sanga ng ibang puno hanggang sa makita niyang hinahawakan pa rin ng kanyang ina ang pinto. Nang marinig ni Sisa ang ingay ay tumakbo siya, ngunit nalaglag si Basilio mula sa puno at nayakap ito. Nawalan siya ng malay, at nang makita ni Sisa ang duguan niyang noo ay tila may kislap ng katinuan na bumalik sa kanyang isipan. Nakilala niya ang kanyang anak, tumili nang malakas, at napahandusay sa ibabaw nito.

Nang magkamalay si Basilio ay wala nang buhay ang kanyang ina. Umiiyak siya nang makita niya ang isang sugatang lalaking nakatayo sa tabi. Itinanong nito kung anak siya ni Sisa, at nang sumagot si Basilio na ibig niyang ilibing ang kanyang ina, sinabi ng lalaki na wala siyang salapi at hindi rin papayag ang cura. Iniutos niyang magdala si Basilio ng malaking bunton ng kahoy na dalawampung hakbang mula sa batis, isalansan sa ibabaw ng kanilang mga katawan, at silaban hanggang maging abo. Sinabi rin niyang may makikita si Basilio na ginto roon na magagamit sa pag-aaral. Nang lumayo na ang bata ay tumingin ang lalaki sa silangan at bumulong na mamamatay siyang hindi nakikita ang pagbubukang-liwayway sa kanyang bayan, at hiniling sa mga makakakita na huwag kalimutan ang mga nabuwal sa gabi. Ibinaba niya ang kanyang ulo at dahan-dahang nabuwal sa lupa. Makalipas ang dalawang oras, nakita ni Hermana Rufa ang makapal na usok na pumapailanlang mula sa gubat habang naghuhugas siya bago magsimba.

Mahahalagang Tagpo

• Nagbalik si Basilio sa San Diego at hinanap ang kanyang ina.
• Sinundan ni Basilio si Sisa hanggang sa libingan sa tabi ng punong balite.
• Namatay si Sisa sa bisig ng kanyang anak na si Basilio.
• Nasugatan at hinang-hina si Elias; nabuwal siya bago sumikat ang araw.

Mga Tauhan sa Kabanatang Ito

• Basilio ay batang nawalan ng ina ngunit pinagkatiwalaan ng kayamanan at pag-asa.
• Sisa ay inang nagbuwis ng buhay sa paghahanap sa kanyang mga anak.
• Elias ay sugatang bayaning namatay nang hindi nakita ang pagbabago ng bayan.
• Kapitan Basilio ay nalungkot sa sinapit ng mga taong bayan.
• Don Filipo ay napawalang-sala ngunit malungkot pa rin sa pagdiriwang.
• Lucia ay ang apo ng lolo sa dampa na sumamang maghatid kay Basilio hanggang sa pinakamalapit na bayan.
• Sinang ay ang dalagang nakatayo sa bintana ng bahay ni Kapitan Basilio sa gabing malungkot ang Noche Buena.
• Victoria ay ang dalagang nagbalita na bibitayin si Kapitan Tiago kung wala lamang si Linares.
• Iday ay ang magandang dalagang kasama nina Sinang at Victoria sa bintana.
• Hermana Rufa ay ang babaeng nakakita ng makapal na usok mula sa gubat habang naghuhugas bago magsimba.

Talasalitaan

Salita	Kahulugan
noche buena	gabi ng pasko o bisperas ng Pasko
amihan	hanging malamig na dumarating tuwing Disyembre
dampa	maliit at payak na tirahan
siga	malaking apoy o sunog
balite	malaking punong kilala sa mga alamat
dalangin	panalangin
nabuwal	bumagsak o napahiga sa lupa

Mga Tanong sa Pagsusuri

1. Bakit malungkot ang noche buena sa San Diego sa gabing iyon?
2. Paano natagpuan ni Basilio ang kanyang inang si Sisa?
3. Anong mga bilin ang iniwan ni Elias kay Basilio bago siya nabuwal?
4. Ano ang simbolikong kahulugan ng malaking siga nang madaling-araw?