Buod ng Katauhan

Si Don Primitivo ay ang pinsang ipinasundo ng mag-asawang Kapitan Tinong at Kapitana Tinchang nang lumaganap ang balitang hinuli si Ibarra. Inilalarawan siya ni Rizal bilang isang lalaking apatnapung taon, mataba, at mahilig sa Latin, isang uri ng taong may kaunting pinag-aralan ngunit walang tunay na karunungan.

Ang payo niya sa mag-asawa ay magdala ng handog sa Kapitan Heneral, tulad ng singsing na ginto o tanikala, at sabihing pamasko lamang ito. Ipinayo rin niyang isara ang mga bintana at pinto at sabihing may malubhang sakit si Tinong, habang isa-isa niyang sinusunog ang lahat ng liham, papel, at aklat. Sinunod ng mag-asawa ang payo. Ibinigay nila ang mga susi, ang mga liham ni Kapitan Tiago, at maging ang mga kopya ng The Times na itinatago para pambalot ng sabon.

Makalipas ang ilang oras, nagsiga sila sa kusina. Sinibak ng palakol ang mga lumang eskopeta at itinapon ang mga kalawanging revolver. Nang mabasa ni Don Primitivo ang isang librong pinamagatang "Mga Rebolusyon ng mga Globo sa Langit" ni Copernico, inihagis niya ito sa apoy. Nasunog maging ang mga aklat na walang kasamaan at walang malay. Sa Kabanata 60, nabanggit siyang muli bilang pinsan na nagsunog ng mga papeles ni Kapitan Tinong, isang gawaing hindi man lamang nagpabuka ng bibig ni Kapitan Tiago.

Pisikal na Paglalarawan

Inilalarawan si Don Primitivo bilang isang lalaking apatnapung taon, mataba, at mahilig sa Latin. Ang kanyang anyo ay nagpapakita ng isang taong komportable sa buhay at waring marunong, ngunit ang kanyang pagmamalaki sa Latin ay walang kaugnayan sa tunay na pag-unawa. Sa tagpo ng pagsusunog, makikita ang isang taong abala sa ritwal ng pagtakas kaysa sa pag-iisip kung tama ba ang kanyang ginagawa.

Mga Ugnayan sa Ibang Tauhan

Kapitan Tinong ay pinsang pinayuhan niyang magbigay ng handog at sumunog ng mga kasulatan.
Kapitana Tinchang ay asawa ni Kapitan Tinong na kasama sa pagtanggap ng kanyang payo.
Kapitan Tiago ay tinawag na kanyang pinsan sa Kabanata 60, tanda ng pagkakaiba ng pagkakalahad sa kanya sa nobela.
Mga awtoridad at gwardya sibil ay ang kinatatakutan nilang lahat, na siyang dahilan ng kanyang payo.

Motibasyon at Tunggalian

Ang motibasyon ni Don Primitivo ay tulungan ang kanyang pinsan na makaiwas sa hinala ng pamahalaan. Nais niyang iligtas si Kapitan Tinong sa kapahamakan, kaya nagbigay siya ng mga hakbang na sa tingin niya ay pinakamatalino. Ngunit ang kanyang paraan ay nagpapakita ng takot at pamahiin kaysa sa tunay na pag-iisip.

Ang kanyang tunggalian ay laban sa sarili niyang kamangmangan. Hindi niya nauunawaan kung bakit delikado ang mga aklat, kaya sinunog niya ang lahat ng papel na makita, kasama na ang mga akdang tulad ng kay Copernico. Wala siyang kaaway sa nobela; ang kanyang kalaban ay ang sistemang gumagawa sa mga karaniwang tao na maging kaaway ng kaalaman mismo. Sa kanyang pagpayag na sunugin ang mga walang kasalanang aklat, makikita ang bunga ng matagal na pananakot.

Simbolikong Kahulugan

Si Don Primitivo ay sagisag ng kamangmangan na katuwang ng pananakot. Kinakatawan niya ang mga taong nagpapanggap na marunong dahil sa kaunting Latin, ngunit hindi kayang ipagtanggol ang tunay na karunungan. Ang pagsusunog ng mga aklat, kasama na ang akda ni Copernico, ay larawan ng pagsupil sa edukasyon at malayang pag-iisip sa ilalim ng kolonyal na pamahalaan.

Ipinapakita rin niya na ang takot ay maaaring maging kasangkapan ng pang-aapi. Hindi kinailangan ng pamahalaan na utusan ang mga tao na magwasak ng kanilang sariling karunungan, dahil sapat na ang pangamba upang gawin nila ito nang kusang-loob. Sa kanyang pigura, naging malinaw ang paalala ni Rizal na ang tunay na kalayaan ay nagsisimula sa paggalang sa kaalaman.