Noli Me Tangere Kabanata 10Ang Bayan ng San Diego

Buod

Matatagpuan ang San Diego sa baybayin ng lawa, sa gitna ng malalawak na kaparangan at palayan. Nagluluwas ito ng asukal, bigas, kape, at mga bungang-kahoy, o ipinagbibili nang mura sa mga Intsik na nagsasamantala sa kamangmangan at bisyo ng mga magsasaka. Sa magandang panahon, umaakyat ang mga bata sa taluktok ng tore ng simbahan na nababalutan ng lumot at halamang baging. Masaya silang sumisigaw sa ganda ng tanawin. Sa gitna ng magkakapatong na bubong na pawid, tisa, yero, at yantok, nakikilala ng bawat isa ang sariling tahanan. Ginagamit nila ang lahat bilang palatandaan: ang puno ng sampalok na maliliit ang dahon, ang niyog na hitik sa bunga, ang nakayukong kawayan, ang areca, o ang krus.

Naroon ang ilog, animo ay malaking ahas na kristal na natutulog sa berdeng alpombra. Binabago ng mga batong nakakalat ang agos nito. Sa isang dako ay kumikipot ito sa pagitan ng matataas na pampang na kinakapitan ng mga punong nakalitaw ang ugat. Sa malayo, may maliit na dampang itinayo sa gilid ng matarik na pampang, na animo isang malaking ibong mahahaba ang paa at nag-aabang ng ahas. Pinag-uugnay ang dalawang pampang ng isang tulay na gawa sa katawan ng niyog at punong may balat pa. Naaaliw ang mga batang naliligo sa ilog sa matandang babaeng may sunong na bakol.

Ang pinakanakaaakit ng pansin ay ang isang gubat na animo tangway sa gitna ng dagat ng mga pananim. May mga punong daan-daang taon na ang gulang at hungkag ang katawan; namamatay lamang ang mga ito kapag tinamaan ng kidlat ang taluktok, at sinasabing hindi lumalaganap ang apoy at namamatay din sa pinagmulan nito. Malago ang mga halaman, at ang mga baging ay nakabitin at gumagapang sa mga ugat at sa lupa.

Maraming kuwento ang tungkol sa gubat na ito at iginagalang ito ng mga taga-bukid. Ayon sa pinakamapaniniwalaang salaysay, noong ang bayan ay pulos pa mahihirap na dampa at ang mga baboy-ramo at usa ay gumagala sa gabi, dumating ang isang matandang Kastilang malalim ang mga mata at mahusay mag-Tagalog. Ipinagtanong niya kung sino ang may-ari ng gubat na may maligamgam na bukal. May mga nagpakilalang may-ari, at binili niya ito kapalit ng mga damit, alahas, at salapi. Di nagtagal ay misteryosong nawala ang matanda at natagpuan ng mga pastol ang nabubulok nang bangkay nito na nakabitin sa sanga ng isang balete. Nakakatakot siya noong nabubuhay dahil sa malalim at malagunlong na tinig, malalim na mata, at tawang walang ngiti, ngunit nang mamatay ay lumigalig siya sa pagtulog ng mga babae. Itinapon ng ilang babae ang alahas sa ilog at sinunog ang mga damit. Nang mailibing ang bangkay sa paanan ng balete, wala nang nangahas na lumapit doon. Isang pastol ang nagbalitang may nakita siyang mga ilaw, at nakarinig ng mga daing ang mga binatang pumunta roon. Isang binatang bigo sa pag-ibig ang nangakong magdamag sa lilim ng puno at magpupulupot ng mahabang yantok sa puno bilang patunay, ngunit namatay siya sa matinding lagnat nang sumunod na araw.

Ilang buwan pagkatapos matuklasan ang bangkay, dumating ang isang binatang mistisong Kastila na nagpakilalang anak ng namatay. Siya si Don Saturnino, isang tahimik at marahas ang ugali, minsan ay malupit, ngunit masipag at mapagsikap. Nagtuon siya sa pagsasaka, lalo na sa pagtatanim ng indigo. Pinapalibutan niya ng pader ang libingan ng kanyang ama ngunit bihira lamang niyang dalawin ito. Nang tumanda siya, nag-asawa siya ng isang dalagang taga-Maynila, at naging anak nila si Don Rafael, ang ama ni Crisostomo. Bata pa lamang si Don Rafael ay kinagiliwan na siya ng mga taga-bukid. Mabilis na lumaganap ang mga bagong paraan ng pagsasaka na itinaguyod ng kanyang ama, dumagsa ang mga bagong naninirahan, dumating ang mga Intsik, at naging nayon na may katutubong pari ang dating pulutong ng mga dampa. Nang maglaon ay naging bayan ito, namatay ang pari, at dumating si Padre Damaso. Minsan, nangahas ang ilang batang may dalang pamalo at bato na pumasok upang mamitas ng bayabas, papaya, at duhat, ngunit sa kasalukuyan ng kanilang paglalaro o sa pagmamasid nila sa lubid na nakasabit pa sa sanga, biglang bumabagsak ang mga bato mula sa hindi malamang pinanggalingan. Sa takot ay isinisigaw nila ang "Ang matanda! Ang matanda!" at tinatapon ang mga bunga at pamalo, tumatalon mula sa mga puno, at tumatakbo hanggang makalabas ng gubat, na putla at hingal ang iba, umiiyak ang iba, at kaunti lamang ang tumatawa.

Mahahalagang Tagpo

• Inilarawan ang San Diego bilang bayang sakahan sa baybayin ng lawa.
• Isinalaysay ang alamat ng matandang Kastila na natagpuang nakabitin sa balete.
• Dumating si Don Saturnino upang angkinin ang naiwang ari-arian ng kanyang ama.
• Isinilang si Don Rafael, at sa kanyang pagsusumikap ay naging bayan ang San Diego.
• Nabanggit na si Padre Damaso ang dating kura paroko ng San Diego.

Mga Tauhan sa Kabanatang Ito

• Don Rafael Ibarra ay ang nagpaunlad sa San Diego at naging biktima ng inggit ng mga makapangyarihan.
• Don Saturnino ay ang anak ng matandang Kastila na nagbalik upang angkinin ang ari-arian ng ama.
• Padre Damaso ay ang dating kura paroko ng San Diego na may bahagi sa kasawian ng pamilya Ibarra.

Talasalitaan

Salita	Kahulugan
baybayin	tabi o gilid ng tubig
taluktok	tuktok o pinakamataas na bahagi
kahangalan	kamangmangan o katangahan
masigasig	masipag at masigasig
matatas	mahusay at malinaw magsalita; bihasa sa pagsasalita
naglalamangan	nanghihigit o nagsasamantala
bumulaga	biglang gumulat o lumitaw

Mga Tanong sa Pagsusuri

1. Ano ang naging ikinabubuhay ng mga tao sa San Diego at bakit sila napaglalamangan?
2. Isalaysay ang alamat ng matandang Kastila. Ano ang simbolikong kahulugan nito?
3. Paano naging bayan ang dating nayon ng San Diego?
4. Bakit sinasabing ang pag-unlad ng San Diego ang naging ugat ng inggit laban sa pamilya Ibarra?