Noli Me Tangere Kabanata 12Ang Araw ng mga Patay

Buod

Matatagpuan ang sementeryo ng San Diego sa gawing kanluran, sa gitna ng malalawak na palayan, at isang nayon ng mga patay na inaabot sa pamamagitan ng makitid na landas na maalikabok kung tag-init at maputik kung tag-ulan. Nababakuran ito ng pintuan kahoy at bakod na kalahati ay bato at kalahati ay kawayan, ngunit hindi nito nahihiwalay ang mga kambing ng kura at ang ilang baboy ng kapaligiran na pumapasok at lumalabas upang magsiyasat sa mga libingan. Sa gitna ng bakuran ay nakatirik ang isang malaking krus na kahoy sa patong na bato. Inihapay na ng unos ang plakang INRI nito at nabura na ng ulan ang mga titik. Sa paanan ng krus ay nagbubunton ang mga bungo at buto na itinatapon ng walang malasakit na sepulturero mula sa mga libingang hinuhukay niya. Nagsisibol doon ang tarambulo na tumutusok sa mga binti at ang pandakaki na nagdadagdag ng amoy sa libingan, samantalang natatakpan ng damo at gumagapang na halaman ang mga pader at mga nitso.

Dalawang lalaki ang naghuhukay ng libingan malapit sa gumuguho nang pader. Ang isa ay ang sepulturero na walang pakialam, itinatapon ang mga buto na parang mga bato at sangang tuyo, samantalang ang kanyang katulong ay pinapawisan, humihitit, at lumulura nang madalas. Sinabi ng katulong na mabuti pang maghukay sa ibang lugar dahil napakabago pa ng libingan, ngunit sumagot ang sepulturero na pawang bago ang lahat ng libing. Nang maputol ng pala ang isang buto ay nagdurugo pa ito at may mga buhok, kaya nanginginig na itinapon ng katulong ang kanyang pala at umahon sa hukay. Ikinuwento ng sepulturero ang isang gabing madilim at maulan nang humukay siya ng bangkay na nailibing dalawampung araw pa lamang: namatay ang kanyang ilaw, sumabog ang kabaong, nahulog ang kalahati ng bangkay, at nabaho ito. Napilitan pa siyang pasanin ang kabaong habang binabasa sila ng ulan.

Nang itanong ng katulong kung sino ang nag-utos, sinabi ng sepulturero na ang matabang kura ang may utos, at napuna rin niyang may isang Kastilang lihim na nagtanong sa kanya ng gayunding bagay. Ipinag-utos umano ng kura na ilibing ang bangkay sa sementeryo ng mga Intsik, ngunit dahil mabigat ang kabaong at malayo ang sementeryo ng mga Intsik, hindi niya ito naituloy. Ayaw nang maghukay ng katulong dahil nabiyak niya ang isang bungo at natakot siyang hindi siya makatulog nang gabing iyon. Humalaklak ang sepulturero sa kanyang duwag na kasama na umaalis na nagkukrus.

Unti-unti nang napuno ng mga taong nakaitim ang sementeryo. Naghahanap ang ilan ng libingan at nagtatalo, kaya nagsisipaghiwalay at lumuluhod ang bawat isa kung saan niya hinihinalang naroon ang kanyang mahal. Ang iba na may nitso para sa kanilang yumao ay nagsisindi ng kandila at taimtim na nagdarasal. Naririnig ang mga buntong-hininga at hikbi sa gitna ng mga dasal na orapreo, orapresis, at requiem aeternam.

Pumasok ang isang matandang lalaking may maningning na mata at walang takip ang ulo. Marami ang tumawa at ang ilang babae ay kumunot ng kilay, ngunit hindi niya ito pinansin. Tumungo siya sa bunton ng mga bungo at lumuhod upang hanapin ang isang magandang bungo na maputi tulad ng lamang niyog at may buong ngipin, na iniwan niya sa paanan ng krus. Nag-alok siya ng isang piling salapi sa sepulturero kapalit ng paghahanap. Nang sabihin ng sepulturero na wala ito roon, sinabi ng matanda na ang bungong iyon ay ang bungo ng kanyang asawa at nangakong magbibigay pa siya ng higit kapag nagbayad na ang mga may utang sa kanya. Tinanong niya kung sino ang ililibing sa hukay, at nang sabihing isang bangkay, umiling siya at sinabing hindi nalalaman ng sepulturero ang kanyang hinuhukay at inililibing. Umalis ang matanda, at natapos na ng sepulturero ang kanyang gawain, na may dalawang bunton ng sariwang pulang lupa sa magkabilang tabi ng hukay. Kinuha niya ang nganga sa kanyang salakot at ngumanga habang tulalang pinagmamasdan ang paligid.

Mahahalagang Tagpo

• Inilarawan ang sementeryo ng San Diego na masukal at makipot ang daan.
• Dalawang lalaki ang naghuhukay sa isang libingan sa gabing malakas ang ulan.
• Iniahon nila ang bangkay na nailibing dalawampung araw pa lamang.
• Ipapalipat ang bangkay sa libingan ng mga Intsik.
• Isiniwalat na ang utos ay nagmula kay Padre Damaso, na tinawag na Padre Garrote.

Mga Tauhan sa Kabanatang Ito

• Ang Sepulturero ay ang matandang tagahukay na naghukay sa bangkay nang walang pagtutol.
• Padre Damaso ay ang paring nag-utos ng paghukay at paglipat sa bangkay.

Talasalitaan

Salita	Kahulugan
sepulturero	taong naghuhukay ng libingan
masukal	puno ng damo at halaman
makipot	makitid o maliit ang daan
nakapalamuti	pinalamutian o inadorno
nananangis	nagdadalamhati
umaalingasaw	lumalabas ang baho

Mga Tanong sa Pagsusuri

1. Ilarawan ang sementeryo ng San Diego batay sa kabanata.
2. Ano ang ginagawa ng dalawang lalaki sa gabi ng Araw ng mga Patay?
3. Bakit tinawag na "Padre Garrote" si Padre Damaso, at ano ang simbolikong kahulugan ng katawagang ito?
4. Ano ang ipinapakita ng pangyayaring ito tungkol sa kapangyarihan ng mga pari?