Noli Me Tangere Kabanata 64Katapusan (Epilogo)

Buod

Ayon sa nagsasalaysay, mahirap gumawa ng tunay na epilogo dahil buhay pa ang ilang tauhan at nawala na sa paningin ang iba. Nanirahan si Padre Damaso sa Maynila nang pumasok sa kumbento si Maria Clara. Hindi nagtagal at nakatanggap siya ng utos mula sa Padre Provincial na mamahala sa isang malayong parokya. Labis siyang nasaktan dito, at kinabukasan, natagpuan siyang patay sa kanyang silid. May nag-akalang apopleksia ang sanhi at may nagsabing bangungot; sinabi ng doktor na bigla siyang namatay.

Umalis din si Padre Salvi sa San Diego at naglingkod sa Santa Clara sa Maynila. Naghihintay siya ng bakanteng katungkulan bilang obispo, at humahawak ng mahalagang tungkulin sa kumbento kung saan naroon si Maria Clara. Hindi na makikilala si Kapitan Tiago. Ilang linggo bago nangako ng panata si Maria Clara, nalugmok na siya sa matinding kalungkutan; naging malungkot, payat, at walang tiwala, tulad ng kanyang dating kaibigang si Kapitan Tinong. Nang magsara ang pinto ng kumbento, ipinag-utos niyang tipunin ni Tiya Isabel ang mga naiwang gamit ng kanyang anak at ng kanyang yumaong asawa at doon na manirahan sa Malabon o San Diego upang mabuhay nang mag-isa. Nagpakalulong siya sa pagsusugal, sabong, at opyo, at hindi na nagpamisa o nagpunta sa Antipolo. Sa Calle Santo Cristo, makikita na lamang siyang payat at nakayukong lalaki sa tindahang Intsik, at sa gabi ay pumapasok sa bahay na pinagsusugalan ng opyo.

Nabago rin ang buhay ni Donya Victorina. Idinagdag niya sa kanyang mga pekeng kulot at pagpapanggap na taga-Andalucia ang pagsusuot ng salamin dahil sa mahinang mata, at ipinag-utos niya kay Don Tiburcio na maging kutsero niya. Hindi na rin tinatawag si Don Tiburcio upang maggamot, at madalas siyang makitang walang ngipin. Matagal nang namamahinga si Linares sa sementeryo ng Paco, biktima ng disenteriya at ng malupit na pagtrato ng kanyang kamag-anak. Ang nagwaging alperes ay nagbalik sa Espanya bilang mayor at iniwan sa Maynila ang asawang si Donya Consolacion, na nakasuot pa rin ng barong flanela na hindi na matukoy ang kulay. Nagpakalulong rin si Donya Consolacion sa pag-inom at paninigarilyo, kaya natatakot na sa kanya pati ang matatandang babae at mga bata.

Marahil ay nabubuhay pa ang mga kakilala natin sa San Diego, kung hindi sila nasawi sa pagsabog ng bapor na Lipa na naglalayag noon patungo sa lalawigan. Dahil walang nagsikap alamin kung sino ang mga namatay doon, at kung kanino ang mga binti at braso na nasumpungan sa pulo ng Convalecencia at sa mga pampang ng ilog, hindi natin alam kung may kakilala tayong kabilang sa mga nasawi. Ang tanging alam, kasama ng pamahalaan at ng mga pahayagan, ay naligtas ang nag-iisang fraile na sakay ng bapor.

Tungkol kay Maria Clara, wala nang ibang balita maliban sa tila iniingatan siya ng libingan sa sinapupunan. Nagtanong ang nagsasalaysay sa ilang taong may kapangyarihan sa kumbento ng Santa Clara, ngunit walang pumayag magsabi ng kahit isang salita. Isang gabi ng Setyembre, umatungal ang bagyo sa Maynila: dumadagundong ang kulog, itinatapon ng hangin ang mga bubong, at walang taong lumalakad sa lansangan. Dalawang gwardya ang sumilong malapit sa kumbento, isang sundalo at isang distinguido. Sa liwanag ng kidlat, nakita ng distinguido ang isang puting pigura sa bubungan, nakataas ang mukha at mga kamay sa langit na parang nananalangin. Kasabay ng paglipas ng kulog ay narinig nila ang malungkot at matamis na daing sa gitna ng ulan. Sinabi ng distinguido na hindi ito multo kundi isang babaeng maganda, at nagmadali silang umalis upang mag-ulat.

Kinabukasan, huminto sa pintuan ng kumbento ang isang karwahe. Bumaba rito ang isang lalaking nagpakilalang kinatawan ng may kapangyarihan at hiniling na makausap agad ang abadesa at makita ang lahat ng mongha. Sinasabing isa sa kanila ang humarap na basang-basa at punit-punit ang damit, umiiyak at nagmakaawa ng proteksyon laban sa pagkukunwari. Ngunit hindi pinagbigyan ng kinatawan ang kahilingan nito; matapos kausapin ang abadesa, iniwan niya ito roon sa kabila ng mga luha at pakiusap. Napanood ng mongha ang pagsara ng pinto na parang langit na isinara sa isang hinatulan. Sinabi ng abadesa na wala na itong bait. Naiiba ang pasya ni Heneral J----: ibig niyang ipagtanggol ang babaeng wala raw bait at hiniling na makita siya. Ngunit wala nang humarap na dalaga, at hindi pinayagan ng abadesa ang pagdalaw sa kumbento sa pangalan ng Relihiyon at ng mga Banal na Tuntunin. Wala nang nabanggit pa tungkol dito, gayundin tungkol sa kaawa-awang si Maria Clara.

Mahahalagang Tagpo

• Natagpuang patay si Padre Damaso; hindi tiyak ang sanhi ng kanyang biglaang pagkamatay.
• Naglingkod si Padre Salvi sa simbahan ng Santa Clara habang naghihintay ng bakanteng katungkulan bilang obispo.
• Nalugmok sa pagsusugal at paghitit si Kapitan Tiago, at nagbalik sa Espanya ang alperes nang iwang mag-isa si Donya Consolacion.
• Nasawi ang ilang taga-San Diego sa pagsabog ng bapor na Lipa; naligtas lamang ang nag-iisang fraile na sakay nito.
• Sa bagyong Setyembre, nakita ang puting pigura sa bubungan ng kumbento; tinawag na baliw ng abadesa ang monghang humingi ng saklolo, at hindi rin siya ipinakita kay Heneral J----.

Mga Tauhan sa Kabanatang Ito

• Padre Damaso ay paring namatay nang biglaan; hindi tiyak ang sanhi.
• Padre Salvi ay naghihintay ng katungkulan bilang obispo sa kumbento ni Maria Clara.
• Kapitan Tiago ay dating tanyag na lalaking tuluyang lumugmok sa bisyo.
• Tiya Isabel ay pinauwi ni Kapitan Tiago upang mamuhay siya nang sarilinan.
• Donya Victorina ay nagdagdag ng kulot sa buhok at ipinag-utos kay Don Tiburcio na magsilbing kutsero.
• Don Tiburcio de Espadana ay ang lalaking pinilit maging kutsero ni Donya Victorina.
• Alperes ay ang nagwaging opisyal na nagbalik sa Espanya at iniwan si Donya Consolacion.
• Donya Consolacion ay ang babaeng iniwan sa Maynila at nalulong sa pag-inom at paninigarilyo.

Talasalitaan

Salita	Kahulugan
epilogo	huling bahagi ng isang akda
mongha	babaeng relihiyosa sa ilalim ng panata
kutsero	tagapagpatakbo ng karwahe
obispo	mataas na pinuno ng simbahan sa isang lugar
lumugmok	bumagsak o napahamak
bisyo	masamang ugali o bisyong tulad ng sugal

Mga Tanong sa Pagsusuri

1. Ano ang sinapit ni Padre Damaso sa huli, at bakit hindi tiyak ang sanhi ng kanyang kamatayan?
2. Paano nagbago ang buhay ni Kapitan Tiago pagkatapos ng mga pangyayari?
3. Ano ang naging kapalaran nina Donya Victorina at Don Tiburcio?
4. Anong mga detalye sa epilogo ang nagpapakita ng naging kalagayan ng mga tauhan?