Noli Me Tangere Kabanata 32Ang Paghugos

Buod

Hindi payak na panghugos ang itinayo ng lalaking maninilaw sa ibabaw ng bukas na hukay kundi isang makina at palamuti ring kahanga-hanga. Mahigit walong metro ang taas nito, may apat na haliging nakabaon sa lupa, at pinagdurugtong ng malalaking tahilan at ng mga pako. Napapalibutan ito ng malalaking lubid, at sa tuktok ay may makukulay na bandila at guirnalda ng bulaklak. Sa itaas ay nakabitin ang napakalaking kalong na may tatlong gulong.

Ipinagmalaki ng lalaki na kaya niyang itaas at ibabain ang bato sa sarili lamang niyang lakas. Sinabi niyang itinuro sa kanya ng kanyang yumaong ama ang mekanika, at ang ama niya ay tinuruan ni Don Saturnino, ang nuno ni Don Crisostomo. Idinagdag niyang maraming bagay ang nalalaman ni Don Saturnino, kabilang ang pagpukaw sa natutulog at pagpapatulog sa gising. Samantala, si Elias, na hindi halos makilala sa salakot at magaspang na damit, ay pumwesto malapit sa torno sa gilid ng hukay.

Sa mga kiosko ay nakahanda ang masaganang pagkain. Sa mesa ng mga bata ay walang alak, sa halip ay sagana ang mga prutas. Malinis at maayos ang pananamit ng mga batang mag-aaral, kaya naiinggit ang ibang bata at tuwang-tuwa ang kanilang mahihirap na magulang dahil nakikita nilang kumakain ang kanilang mga anak sa mesang may puting mantel, tulad ng sa kura o alkalde.

Dumating ang alkalde, ang mga pinuno ng bayan, ang mga fraile maliban kay Padre Damaso, at ang mga kastilang empleyado. Naging malapit si Ibarra sa alkalde, na nangakong susuporta sa kanyang mabubuting gawain. Dumating din si Kapitan Tiago, ang alperes, ang iba pang mayayaman, at si Padre Salvi na tahimik. Nang lumapit sila sa paaralan ay bumilis ang tibok ng puso ni Ibarra. Nakita niyang yumukod sa kanya ang lalaking maninilaw at tinitigan siya nang matagal, at sa isang kirat ni Elias ay naalala niya ang babala nito sa simbahan.

Isinuot ng kura ang kanyang mga kasuotan at pinasimulan ang seremonya, at nanginginig ang tinig ni Padre Salvi. Inilagay sa bumbong na tingga ang mga sulat, pahayagan, medalla, at salapi bago tinakpan nang mahigpit. Nang anyayahan ng alkalde si Ibarra na maglagay ng kahon, tumanggi ito dahil tungkulin iyon ng escribano, kaya nanaog ang escribano at inilagay ang kahon sa uka ng bato. Nagtalumpati ang alkalde tungkol sa paaralan at sa pamahalaan, at isinigaw ang mabuhay ang Hari, Espanya, ang mga fraile, at ang relihiyong Katoliko. Nanaog siyang muli at naglagay ng semento sa bato. Iniabot naman ni Ibarra ang isa pang kutsara sa kura, na sumulyap muna sa kanya at tumingala sa nakabiting bato bago nagpatuloy. Nang si Ibarra na lamang ang kulang, sinabi ng kura sa birong tono kung hindi ba siya maglalagay ng kanyang kutsara. Sumagot si Ibarra na magiging Juan Palomo siya kung siya ang magluluto at kakain. Itinulak siya ng alkalde at sinabing magpatuloy na, kaya pinalitan ni Ibarra ang maliit na kutsarang pilak ng malaking kutsarang bakal bago lumakad nang mahinahon. Biglang lumagapak: lumundag ang kalong at sinundan ng torno na humampas sa mga haligi na parang pambayo, at sa isang kisap-mata ay bumagsak ang buong balangkas. Sumilakbo ang alikabok at napuno ng sigaw ng panghihilakbot ang hangin, ngunit si Maria Clara at si Padre Salvi ay natira sa kanilang kinatatayuan, namumutla at walang kagalaw-galaw.

Nang mapawi ang alikabok ay nakita nilang nakatayo si Ibarra sa gitna ng mga tahilan at lubid, hawak pa ang kutsara at nakatitig sa bangkay na nakabulagta sa kanyang paanan. May bumulong ng himala. Sinabi ni Ibarra na alisin ang bangkay ng kaawa-awang tao, at nang marinig ito ni Maria Clara ay halos nahimatay siya. Nakilala ang bangkay bilang ang lalaking maninilaw na nagpapatakbo ng torno: napatigil ang puso nito, nabiyak ang ulo, dumaloy ang dugo mula sa ilong, bibig, at tainga, at sa leeg ay may mga bakas na tila sinakal ng bakal na kamay. Ipinag-utos ng alkalde ang pagdakip sa maestro de obras, ngunit tinutulan ito ni Ibarra: kung hindi nabubuhay ng pagluluksa ang patay, lalo raw hindi ito mabubuhay ng pagkabilanggo ng isang taong hindi pa alam kung may sala. Nangako siyang mananagot at hiniling ang kalayaan nito, at pumayag ang alkalde. Kumalat ang balitang himala, at may mga nagsabing nakita nilang bumaba sa hukay ang isang taong nakaitim na kasuotan, si San Diego mismo. Sinabi ng alkalde na huwag ipatigil ang pista dahil hindi naman pari ni kastila ang namatay. Binalot sa banig ang bangkay at dinala sa tribunal, at nagmadaling umuwi si Ibarra upang magbihis. Sinabi ni Pilosopo Tasyo na masama ang pasimula.

Mahahalagang Tagpo

• Ang pagpapakita ng lalaking dilaw sa paggamit ng panghugos kay Nol Juan.
• Ang pagbanggit ng lalaking dilaw sa ninuno ni Ibarra na si Don Saturnino.
• Ang pagbabasbas ni Padre Salvi sa bahay-paaralan.
• Ang paglalagay ng mga kasulatan at relikya sa kahang bakal at bumbong na tingga.
• Ang pagbagsak ng balangkas at ang pagkamatay ng lalaking dilaw.

Mga Tauhan sa Kabanatang Ito

• Crisostomo Ibarra ay ang binatang nagpapatayo ng paaralan, nakaligtas sa sakuna, at umako sa pananagutan.
• Elias ay ang lihim na sumaksi sa seremonya at nagbigay-pansin sa kilos ng lalaking dilaw.
• Nol Juan ay ang katiwala sa pagtatayo ng paaralan na tinuruan ng lalaking dilaw sa paggamit ng panghugos.
• Padre Salvi ay ang paring nagbasbas sa bagong paaralan.
• Don Saturnino ay ang ninuno ni Ibarra na pinagmulan umano ng kaalaman sa panghugos.
• Kapitan Tiago ay isa sa mga mayamang dumalo sa pagpapasinaya ng paaralan.
• Alperes ay kabilang sa mga mayayamang panauhin sa seremonya.
• Maria Clara ay ang dalagang natira sa kinatatayuan at namutla nang bumagsak ang panghugos.
• Pilosopo Tasyo ay ang matandang nagsabing masama ang pasimula ng paaralan.

Talasalitaan

Salita	Kahulugan
panghugos	kagamitang pangbaba o pantaas ng mabigat na bagay sa pamamagitan ng lubid
kalo	gulong na pinagdadaanan ng lubid; "pulley"
balangkas	kayarian o istrukturang gawa sa kahoy at bakal
bumbong	tubong silindro na pinaglalagyan
tingga	mabigat at malambot na metal na ginagamit sa tubo
nuno	lolo o ninuno
pasinaya	seremonya ng pagbubukas o pagtatalaga

Mga Tanong sa Pagsusuri

1. Ilarawan ang panghugos at ang paraan ng paggamit nito sa pagpapasinaya. Bakit ito naging mapanganib?
2. Bakit hindi inalis ni Elias ang kanyang tingin sa lalaking dilaw? Ano ang ipinapahiwatig nito?
3. Ano ang kahalagahan ng pagbanggit ni Ibarra sa kanyang ninunong si Don Saturnino?
4. Sa iyong palagay, ano ang simbolikong kahulugan ng pagbagsak ng panghugos sa kabuuang kuwento?