Buod
Tumakbo si Sisa pabalik sa kanilang bahay, puno ng takot at masasamang kutob. Inaalala niya kung nadakip na ba si Basilio at kung saan tumakas si Crispin. Nang malapit na siya sa bakuran, natanawan niya ang mga kapasete ng dalawang sundalo at nalimutan niya ang lahat. Nang umalis ang mga ito, nakita niyang wala silang dalang iba kundi ang inahing manok na pinatataba niya. Nakahinga siya nang maluwag at halos umiyak sa tuwa. Kahit sunugin ng mga sundalo ang kanyang bahay, huwag lamang pilitin ang kanyang mga anak, ay pupurihin pa niya sila. Nanag-uli ang pananalig sa kanyang puso at ipinagpatuloy niya ang paglalakad.
Ngunit hindi pa siya nakakalayo nang tawagin siya ng isa sa kanila nang buong kabangisan. Itinanong nila kung siya ang ina ng mga magnanakaw at kung saan ang salaping iniuwi sa kanya ng kanyang mga anak. Sinabi rin nilang naparoon sila upang dakpin ang kanyang mga anak, at ang pinakamatanda ay nakatakas, kaya itinanong nila kung saan niya itinago si Crispin. Sumagot si Sisa na matagal na niyang hindi nakikita si Crispin at inaasahan niya itong masusumpungan sa kumbento. Nagpalitan ng malahulugang tingin ang dalawang sundalo at inutusan siyang ibigay ang salapi. Nagmakaawa si Sisa at sinabing hindi magnanakaw ang kanyang mga anak kahit madayukdok sila, at hindi siya iniuuwi ni Basilio kahit isang kuwarta. Hinamon niyang halughugin ang buong bahay kung makasumpong sila ng kahit isang real.
Ipinag-utos na sumama siya. Nang ipakiusap niyang payagan siyang mauna nang malayo-layo, napagpasyahan ng dalawang sundalo na papagitan siya sa kanila hanggang sa bayan at doon ay maaari nang mauna ng dalawampung hakbang, ngunit hindi siya dapat pumasok sa tindahan o huminto. Nang mailagay siya sa gitna ng dalawang sundalo, naramdaman niyang namamatay siya sa hiya. Walang tao sa daan, ngunit ang hangin at ang liwanag ng araw ay tila maraming mata. Tinakpan ng panyo ang kanyang mukha at tumangis nang tahimik. Napagtanto niyang may kapurihan siya hanggang sa oras na iyon, at ngayon ay tila napatapak pa siya ng isang baitang sa kinaroroonan ng mga babaeng kinikilalang kerida ng mga sundalo.
Narinig niya ang yabag ng mga kabayo ng mga nagdadala ng isda sa malalayong bayan, at ang kanilang mga tinging may awa o pagwawalang-halaga ay tumutudla sa kanyang mukha. Sa tabi ng daan ay may malagong kawayanan na kinaliliman niya noon; doon siya pinakiusapan nang matamis ng kanyang manliligaw na tumulong sa pagdadala ng kanyang bakid ng kahoy at gulay. Ang manliligaw ay naging asawa niya at naatangahan ng tungkuling cabeza de barangay, at mula noon ay nagpasimula ang kasawian ng kanilang pinto. Nang malapit na sila sa bayan ay sinunggaban siya ng matinding pangguiguipuspos. Hinanap niya ang isang bangin o matigas na bato na maipanghahampas sa sarili ngunit wala. Ngunit ang pag-alaala sa kanyang mga anak, lalo na kay Crispin, ang tumanglaw sa dilim ng kanyang gabi.
Nang dumating sila sa bayan, nagsimula ang pagrepike ng mga kampana na nagpapahayag ng pagtatapos ng misa mayor. Nagmadali si Sisa upang maiwasan ang mga tao, ngunit hindi nangyari. Narinig niya ang tinig ng isang babaeng kerida ng mga sundalo na nagtatanong kung saan nila nahuli ang babaeng iyon at nasaan ang salapi, at naramdaman ni Sisa ang parang isang tampal sapagkat hinubdan siya nito sa harap ng karamihan. Sa kuwartel, nakita niya ang mga sundalong nananahi at ang mga keridang naninigarilyo. Sagot niya sa isang babae na kailanman ay mas mahalaga ang inahing manok kaysa mga sisiw. Dalawang oras siyang nanatili roon, nakaupo sa isang sulok na nakapaloob ang ulo sa kanyang mga kamay. Natanto ng alperes ang pagkakadakip nang tanghaling tapat at hindi niya pinaniwalaan ang sumbong ng kura, na ipinalagay niyang katusuhan lamang ng kuripot na fraile, kaya ipinag-utos niyang palayain ang babae. Pinalayas si Sisa sa kuwartel nang halos ipagtutulakan.
Nakarating si Sisa sa kanyang maliit na bahay at tumakbo sa bahay ni matandang Tasio, ngunit wala ang matanda. Bumalik siya at tumawag nang pasigaw ng mga pangalan nina Basilio at Crispin. Nakita niya ang punit na kapiraso ng baro ni Basilio sa dulo ng isang kawayan ng dingding. Kinuha niya ito at pinagmasdan sa init ng araw; may mga bahid ito ng dugo. Sa gabing iyon ay inabot siya ng dilim at pinagkalooban ng ilang oras na pagtulog. Kinaumagahan, si Sisa ay nagpapalakad-lakad na nakangiti, umaawit, at nakikipag-usap sa lahat ng may buhay na kinapal.
Mahahalagang Tagpo
- Ang paghingi ng mga kawal ng salaping diumano'y ninakaw ng mga anak ni Sisa.
- Ang pagkakaladkad kay Sisa sa harap ng mga taumbayan matapos ang misa.
- Ang pagtatanggi ng alperes sa paratang ng pari at ang pagpapalaya kay Sisa.
- Ang pag-uwi ni Sisa at ang pagkakita sa duguang kamiseta ni Basilio.
- Ang pagkasira ng bait ni Sisa at ang kanyang pagpapalaboy sa lansangan.
Mga Tauhan sa Kabanatang Ito
- Sisa ay ang inang hinamak at ipinakulong nang walang kasalanan, na tuluyang nawalan ng katinuan.
- Alperes ay ang pinuno ng mga guwardiya sibil na nagpawalang-sala kay Sisa at tumuligsa sa pari.
- Basilio ay ang anak na tumakas at iniwang duguan ang kamiseta.
- Crispin ay ang bunsong anak na nawawala at pinagbintangan ng pagnanakaw.
Talasalitaan
| Salita | Kahulugan |
|---|---|
| kuwartel | gusaling tinitirhan ng mga kawal |
| alperes | pinuno ng mga guwardiya sibil sa isang bayan |
| kumaripas | tumakbo nang napakabilis |
| pananambitan | pananangis o pagluluksa nang malakas |
| onsa | yunit ng timbang na ginagamit sa salapi noong panahon ng Espanya |
| pilas | punit o sira |
| nakagisnan | kinagawian mula pagkabata |
Mga Tanong sa Pagsusuri
- Bakit nagpasalamat pa si Sisa nang makita niyang inahing manok lamang ang dala ng mga kawal? Ano ang ipinapakita nito?
- Paano naging dahilan ng pagkasira ng bait ni Sisa ang sunod-sunod na pangyayari sa kabanata?
- Ano ang sinasabi ng pagtanggi ng alperes sa paratang ng pari tungkol sa tunggalian ng kapangyarihan sa bayan?
- Sa iyong palagay, may katarungan ba ang sinapit ni Sisa? Ipaliwanag ang sagot.